Śmierć, czy poważna choroba kogoś bliskiego jest bolesna dla dorosłych, młodzieży ale także dla dzieci, które często po raz pierwszy doświadczają takiego cierpienia. Sytuacja taka jest dla dzieci niekomfortowa, trudna, a przede wszystkim niezrozumiała.

Wielu z nas o śmierć, śmiertelnej chorobie nie lubi, a czasem wręcz boi się rozmawiać, woli milczeć i unikać tematu. Według rankingu psychiatrów, badających zjawisko stresu śmierć, a także ciężka choroba czy wypadek, są jednymi z najbardziej stresujących sytuacji w życiu człowieka. Pomocna a może nawet konieczna wtedy jest rozmowa oraz obecność bliskich. Potrzebują tego dorośli, wymagają też dzieci. Istotne jest, by znalazł się jakiś dorosły, który odważy się rozmawiać z dzieckiem o śmierci zanim ktoś bliski mu umrze, zachoruje, a także po śmierci kogoś bliskiego. Dzieci posiadają naturalną ciekawość świata- często zadają różne pytania i oczekują naszej odpowiedzi. Gdy zachoruje, umrze dziecku ktoś bliski, zwierzątko należy z nim o tym rozmawiać, by nie pozostawić go samotnym w jego smutku, czy żałobie. Podczas rozmowy z dziećmi o trudnych, czy też bolesnych sprawach ważne jest, by uwzględniać wiek naszego rozmówcy, jego możliwości rozumienia, sposobu myślenia a także gotowość i potrzebę rozmowy. Doświadczenie choroby, przeżycie straty jest sytuacją trudną. Wsparcie dziecka w ciężkich chwilach powinno opierać się w głównej mierze na obecności, oraz szczerej i otwartej rozmowie dostosowanej do potrzeb i możliwości dziecka.
Rozumienie śmierci, przemijania zależne jest od wieku:
• 0-2 latek nie rozumie jeszcze pojęcia śmierci. Dzieci w tym wieku są podatne na emocje opiekuna(szczególnie matki). Współodczuwają emocje rodziców.
• 2-5 latki śmierć uznają za stan przejściowy, odwracalny (podobnie jak sen). Pięciolatki zaczynają szukać związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy ich zachowaniem, a śmiercią(np. dziadzio umarł, bo go nie słuchałem?), zadają typowe pytania(Czy babci nie jest zimno?, Co teraz będzie jeść?). Zaczyna też odczuwać w powiązaniu ze śmiercią złość, niepokój i lęk.
• 6-8 latki zaczynają zdawać sobie sprawę z ostateczności śmierci, kojarzy śmierć ze szkieletami, duchami. Zaczyna rozumieć, że wszyscy kiedyś umrą.
• 9-12 latki wiedzą już, że śmiercią rządzą fizyczne prawa, zaczynają sobie uświadamiać, że wszyscy kiedyś umrzemy i że on też. Wiedzą już, że ciało może odnieść śmiertelne obrażenia w wypadkach.

Z dziećmi rozmawiamy wprost. Jeśli udzielamy wymijających odpowiedzi, może to mieć swoje konsekwencje
• nie porównujmy śmierci do snu – zdarza się, że mówimy „zapadł w sen”, „udał się na wieczny spoczynek” – może to doprowadzić do pojawienia się u dziecka lęku przed snem,
• nie mówmy „odszedł”, „wyjechał w bardzo daleką podróż” – dzieci mogą przeżywać opuszczenie, obawy, że inni nie powrócą,
• nie należy też mówić małym dzieciom, że ktoś umarł, bo „zachorował” – mogą zacząć się obawiać, gdy same zachorują lub ktoś bliski, że doprowadzi to do śmierci. Warto wyjaśnić, iż tylko ciężka, nieuleczalna choroba prowadzi do śmierci,
• nie mówmy też „tylko starzy ludzie umierają”, bo niestety nie jest to prawdą.

A zatem jak rozmawiać z dziećmi o trudnych sytuacjach, chorobie, śmierci, umieraniu?
• Nie unikaj tego tematu, zapoznawaj dzieci z pojęciem śmierci we wczesnym dzieciństwie. Nie wybielaj bajek (czasem pomijamy informację o śmierci, chorobie czytając bajkę, nie jest to właściwe). Poprzez obserwację naturalnych zmian w przyrodzie (rozwój kwiatów, zwierząt), opiekę nad zwierzętami możemy powoli wprowadzać dziecko w proces starzenia się(wszystko, co żyje, starzeje się).
• Rozmawiaj o śmierci bez skrępowania ( to pomaga zaakceptować i oswoić śmierć), tłumacz dziecku terminy dostosowane do wieku (nieunikniona, nieodwracalna).
• Dziecko musi wiedzieć, co to znaczy, że ktoś nie żyje, podaj mu konkretne stwierdzenia (śmierć to brak oznak życia, osoba nie czuje, nie mówi, nie oddycha…),
• Zastanów się , aby dokładnie zrozumieć o co dziecko pyta i odpowiedz na jego pytanie.
A co jeśli choruje dziecko?
Wtedy sytuacja się komplikuje, z chorobą dziecka muszą pogodzić się rodzice, jego opiekunowie, a także sam pacjent. Jest to sytuacja trudna, która przerasta dotychczas znane dziecku możliwości radzenia sobie. Bardzo często zmienia się zachowanie dziecka, a ono samo zaczyna stosować mechanizmy obronne takie jak: wypieranie lęku, przemieszczanie lęku, podawanie lęku, racjonalizacja, zaprzeczanie izolacja, fantazjowanie czy reakcje pozorowane. Tutaj podobnie jak w przypadku pojmowania reakcje dzieci zależne są od wieku i zdobytych doświadczeń. Według Marzeny Samardakiewicz mali pacjenci obraz swojej choroby, budują na podstawie źródeł:
• Osobistych doświadczeń dziecka, związanych z chorobą;
• Informacji i opinii obiegowych zasłyszanych od osób bliskich i/lub znanych przed zachorowaniem
• Informacji od osób poznanych w trakcie leczenia
• Informacji z literatury popularnonaukowej, naukowej, środków masowego przekazu czy internetu.
W tym miejscu chcę podkreślić, że dzieci, które otwarcie i prawidłowo zostały poinformowane o rozpoznanej u nich chorobie nowotworowej, ujawniają zdecydowanie mniej napięcia i lęku(M. Samardakiewicz).

Jak mogę chronić zdrowie psychiczne dziecka po śmierci bliskiej osoby?
UNICEF proponuje kilka sposobów na poprawę samopoczucia dziecka i ochronę dobrej kondycji jego zdrowia psychicznego:
• Zapewnij dziecku pełną miłości i stałą opiekę osoby dorosłej, której ufa (możesz być to Ty, inny członek rodziny, przyjaciel czy krewny).
• Niemowlęta i malutkie dzieci nadal będą czuły się kochane i bezpieczne dzięki śpiewaniu, przytulaniu i kołysaniu.
• Na tyle, na ile jest to możliwe, utrzymaj rutynę. Staraj się zachować regularny rytm dnia, wyznaczając czas na czynności takie jak sprzątanie, praca szkolna, ćwiczenia i zabawa.
• Jeśli dzieci okazują zachowania trudne lub typowe dla wcześniejszego etapu rozwoju, spróbuj zrozumieć, że jest to ich sposób na pokazanie tego, czego nie potrafią wyrazić słowami. Nie karz ich.
• Upewnij się, że szkolni przyjaciele i znajomi dziecka zostali poinformowani o tym, co się stało przez swoich nauczycieli lub rodziców, aby mogli wspierać dziecko po powrocie do szkoły.
• Pamiętaj, aby zadbać także o własne samopoczucie fizyczne i psychiczne. Ty też przeżywasz żałobę. Wspieranie dzieci w radzeniu sobie z własnymi uczuciami może być trudne, dlatego bardzo ważne jest, abyś poświęcił czas dla siebie. Nie pomożesz dziecku, jeśli sam źle się czujesz. Wysypiaj się, pamiętaj o regularnych posiłkach, aktywności fizycznej i poświęć czas na relaks (na przykład poprzez słuchanie muzyki). Nie bój się poprosić o wsparcie dla siebie innej, zaufanej osoby dorosłej.
• Jeśli czujesz, że Twoje wsparcie dla dziecka jest niewystarczające lub potrzebujesz pomocy, udaj się do specjalisty. W Polsce specjalistycznej pomocy psychologicznej i psychiatrycznej potrzebuje aż 630 tys. dzieci. Niestety dostęp do usług w zakresie zdrowia psychicznego jest w Polsce bardzo ograniczony.
Bibliografia:
1. www.tumbopomaga.pl
2. Boris Brutt (2000)„Opowiadania dla Twojego dziecka”, GWP, Gdańsk
3. Charles E. Schaeffer, Teresa Foy DiGeronimo (2002)„Jak rozmawiać z dziećmi o bardzo ważnych sprawach”, Media Rodzina, Poznań
4. Claire d’Hennezel (2003)„Opowiedz mi o śmierci…”, Klucze, Gdańsk 2003
5. Keirse, M. (2005). Smutek dziecka. Jak pomóc dziecku przeżyć stratę i żałobę?. Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne POLWEN
6. Kowalczyk R. Jerzy (2008) „Przejść przez chorobę nowotworową dziecka” Wydawnictwo Medyczne Urban Partner
7. Zdankiewicz – Ścigała E., Herda M., Odachowska E. (2018). Dziecko wobec śmierci. Jak dzieci opisują doświadczenie utraty bliskiej osoby?. Psychologia wychowawcza nr 13/2018, 25-38
8. Goldman L. (2012), Jak rozmawiać z dziećmi kiedy ktoś umiera. Łodź: Wydawnictwo Feeria
9. https://unicef.pl/co-robimy/aktualnosci/dla-rodzicow/jak-rozmawiac-z-dziecmi-o-smierci-bliskiej-osoby